Σκέψεις CultArt: The Wire

Του Μηνά Στραβοπόδη
Κάποιες φορές είναι ορισμένες σειρές που αντιλαμβάνεσαι την αξία και τη σημασία τους, αφού τις δεις και όχι κατά τη διάρκεια που βλέπεις τα επεισόδια –το ίδιο πολλές φορές συμβαίνει και με διάφορα βιβλία ή ταινίες. Μια τέτοια σειρά είναι χωρίς αμφιβολία το The Wire.
Φαινομενικά, αν κάποιος διαβάσει λίγο την υπόθεση, πριν ξεκινήσει τη σειρά, θα υποθέσει πως πρόκειται για μια αστυνομική σειρά, όπως πολλές άλλες, που θέτουν στο επίκεντρο το εμπόριο ναρκωτικών. Ίσως κάποιος να καθίσει στον καναπέ του ξεκινώντας τη σειρά με δισταγμούς ή και αμφιβολίες για το, αν, τελικά, η σειρά αυτή αξίζει πραγματικά τον χρόνο του.
Στην αρχή, ίσως, να του φανούν όλα ένα χάος –πολλά ονόματα, πολλά πρόσωπα κτλ. Τουλάχιστον για έναν τηλεθεατή σαν εμένα, που τα δύο βασικά πράγματα που δεν μπορώ να συγκρατήσω είναι τα ονόματα και τα πρόσωπα, θα δυσκολευτεί πολύ στην αρχή, για να βγάλει άκρη. Μπορεί και να βαρεθεί σε κάποια επεισόδια. Όμως, όλα, τελικά, παίζουν τον ρόλο τους. Όλα αποτελούν έναν κρίκο σε μια αλυσίδα γεγονότων και προσωπικών ιστοριών.
Κάπου ανάμεσα στα πρώτα επεισόδια –ή ίσως και λίγο πιο μετά– τα όρια μεταξύ του καλού και του κακού αρχίζουν να θολώνουν ή ακόμα και να ρευστοποιούνται. Με έναν ρυθμό αργό που, όμως, σε μαγνητίζει, αρχίζεις να δένεσαι με τους χαρακτήρες ανεξάρτητα από την πλευρά που στέκεται ο καθένας.
Το Wire είναι μια σειρά που δεν σου δίνει στο πιάτο αυτό που θέλει να σου δώσει, αντίθετα σε βάζει σε βαθιά σκέψη, σε καλεί να αμφισβητήσεις όλα αυτά που θεωρούσες δεδομένα, σε καλεί να σβήσεις τα όρια ανάμεσα στο δίκαιο και το άδικο και μέσα σε όλα αυτά να αρχίσεις να ψάχνεις σε βάθος την ανθρώπινη ζωή και πώς αυτή καθημερινά βιάζεται από τις υφιστάμενες συνθήκες, οι οποίες καθορίζονται και αναπαράγονται κυρίως από τις δομές, από τους κρατικούς θεσμούς, οι οποίοι, θεωρητικά, υπάρχουν, για να διευκολύνουν τη ζωή των πολιτών, για να βελτιώνουν ή και –αν χρειαστεί– να προστατεύουν τη ζωή των πολιτών.
Σε αυτήν τη σειρά, όμως, τα πάντα καταρρέουν και κυρίως οι σταθερές μας. Ποιος είναι ο πραγματικός ρόλος της αστυνομίας; Γιατί οι έμποροι ναρκωτικών οδηγήθηκαν στον δρόμο; Πώς το σχολείο και γενικότερα το εκπαιδευτικό σύστημα σπρώχνει τα παιδιά που βρίσκονται στο περιθώριο –χωρίς να τους δοθεί η επιλογή να διαλέξουν– να παραμείνουν για μια ζωή στο περιθώριο; Πώς, τελικά, οι ζωές των ανθρώπων είναι προκαθορισμένες και πώς οι κρατικές δομές και οι θεσμοί συμβάλλουν, για να μην υπάρξει ποτέ –πλην ελαχίστων εξαιρέσεων– η λεγόμενη κοινωνική κινητικότητα; Πώς το παιχνίδι είναι πάντα στημένο; Και γιατί πάντα οι/η πολιτικοί/ή θα επιλέγουν/ει τους αριθμούς και όχι τους ανθρώπους μόνο και μόνο, για να διατηρηθούν στην εξουσία όσοι ήδη βρίσκονται εκεί;
Αυτή η σειρά αναδεικνύει με αριστουργηματικό τρόπο το πως δεν φτάνουν οι καλές προθέσεις σε ένα σύστημα, το οποίο στον σκληρό πυρήνα του παραμένει πάντα αμετάβλητο. Το σύστημα σε ρουφάει και σε αλλοτριώνει, πριν καν το καταλάβεις. Και ως αντάλλαγμα απλά παραμένεις εντός του συστήματος. Τι γίνεται, αν εναντιωθείς σε κάτι; Αν φέρεις άποψη για κάτι; Τότε το σύστημα σε κλοτσάει. Σε πετάει εκτός χωρίς δισταγμό – χαρακτηριστική η περίπτωση του Ντάνιελς.
ΤοWire απαρτίζεται από πέντε σεζόν. Κάθε μία βυθίζει τον τηλεθεατή όλο και πιο βαθιά στα συστήματα εξουσίας, στις ατελείωτες γραφειοκρατικές διαδικασίες, σε περίπλοκες νομοθεσίες κτλ. Όλα αυτά υπάρχουν, φαινομενικά, για να προστατεύουν τους πολίτες, όμως στην πραγματικότητα αποτελούν τον μανδύα πίσω από τον οποίο κρύβεται πάντα η παρανομία. Χωρίς να πει τίποτα η σειρά αυτή φανερώνει με μοναδικό τρόπο το πώς όλα είναι φτιαγμένα, για να εξυπηρετούν αυτούς που καταπατούν νόμους και καταστρατηγούν το κράτος δικαίου.
Η πρώτη σεζόν αναδεικνύει μια πρώτη σύγκρουση μεταξύ δύο συστημάτων που παίζουν το καθένα με τους δικούς τους ξεχωριστούς κανόνες: την αστυνομία και την αυτοκρατορία των ναρκωτικών στη Βαλτιμόρη. Η δεύτερη σεζόν μεταφέρεται στο λιμάνι και δείχνει το πώς τα χαμηλότερα κοινωνικά στρώματα, εξωθούνται συστημικά στην παρανομία και στα ναρκωτικά –είτε ως χρήστες είτε ως χρήστες και μικροέμποροι. Η τρίτη σεζόν αρχίζει και διεισδύει πιο βαθιά στην τοπική πολιτική σκηνή και στο πώς η διαφθορά παράγει διαφθορά, για να διατηρήσει τη διαφθορά –φαινομενικά αδιάφθορη– στην εξουσία. Παράλληλα γίνεται μια πρώτη προσπάθεια από τον Στρίνγκερ, έναν από τα «μεγάλα κεφάλια» στο εμπόριο ναρκωτικών της Βαλτιμόρης, να αρχίσει να «νομιμοποιεί» τα χρήματα που βγαίνουν από το εμπόριο ναρκωτικών. Πέφτει θύμα, όμως, των μεθόδων των έμπειρων πολιτικών, δικηγόρων, εργολάβων και επιχειρηματιών. Και, τελικά, εκείνη τη στιγμή αναρωτιέσαι: Ποιος είναι ο εγκληματίας; Ο μαύρος dealer με τα φαρδιά ρούχα ή ο λευκός κοστουμάτος και γραβατομένος πολιτικός/δικηγόρος/επιχειρηματίας; Μια υπαρξιακή ερώτηση που, αν κανείς το σκεφτεί σε βάθος, ίσως, και να καταρρεύσει ολόκληρη η κοινωνική, επιχειρηματική και πολιτική πραγματικότητα που μπορεί να έχει στον νου του.
Στην τέταρτη σεζόν η σειρά πάει ακόμα πιο βαθιά: στο εκπαιδευτικό σύστημα. Ένα εκπαιδευτικό σύστημα που αντιμετωπίζει τις προσωπικότητες των παιδιών σαν ένα ανώνυμο ποσοστό σε ένα τεστ. Σκοπός είναι μόνο να γράφουν οι μαθητές καλά σε τεστ που θεωρητικά εξετάζουν τις γνώσεις τους. Το σχολείο δεν ενδιαφέρεται για τα ίδια τα παιδιά, για τα προβλήματά τους, για τις συνθήκες στις οποίες ζουν. Το σχολείο προετοιμάζει αυτά τα παιδιά για έναν κόσμο στον οποίο ποτέ κανείς δεν θα τους δώσει την παραμικρή ευκαιρία, καθώς όλα –συμπεριλαμβανομένου και του ίδιου του σχολείου– είναι φτιαγμένα, για να οδηγήσουν αυτά τα παιδιά στις γωνίες των δρόμων να μοιράζουν ναρκωτικά ή να κάνουν χρήση.
Μέσα σε αυτό το σκοτάδι, όμως, υπάρχουν οι φωτεινές εξαιρέσεις, ο πρώην αστυνομικός και νυν καθηγητής, Πρεζμπαλούσκι, και ο πρώην αρχηγός της αστυνομίας, Κόλβιν, με τις διαφορετικές προσεγγίσεις τους και πηγαίνοντας ενάντια στις οδηγίες της διεύθυνσης του σχολείου, μιλάνε πραγματικά στα παιδιά. Τα παιδιά αυτά για πρώτη φορά συναντάνε ανθρώπους που μπορούν να ακούσουν και να τους ακούσουν. Όμως, ακόμα και εκεί τα πράγματα έχουν δύο όψεις. Κάποια παιδιά, όπως ο Νέιμοντ καταφέρνουν και ξεμπλέκουν από τον κόσμο των ναρκωτικών, ενώ κάποια άλλα, όπως ο Μάικλ που έμεναν έξω από αυτόν τον κόσμο βρίσκονται να πρωταγωνιστούν. Ίσως, η πιο δύσκολή κατάληξη να είναι του Ντούκι. Όλα τους πανέξυπνα παιδιά, μα τραυματισμένα βαθιά.
Ύστερα, έρχεται η πέμπτη σεζόν, η οποία προσθέτει στο κάδρο και τη δημοσιογραφία. Το πώς η «Αλήθεια» και η «Ενημέρωση» χάνεται στους ανταγωνισμούς μεταξύ των δημοσιογράφων, στη δημοτικότητα, στα κλικς, στις πωλήσεις των τευχών, στις πολιτικές και οικονομικές σκοπιμότητες. Τι απομένει, τελικά, από τη δημοσιογραφία; Τι απομένει από την κατακρεουργημένη από σκοπιμότητες Αλήθεια; Για ποια ενημέρωση, τελικά, μιλάμε; Μάλλον μιλάμε για χειραγώγηση των κοινωνιών με την ανοχή των κοινωνιών.
Θα μπορούσε κανείς να γράψει βιβλίο ολόκληρο για αυτήν τη σειρά, για τα θέματα που θίγει και κυρίως για το πώς τα πλοκάμια της διεφθαρμένης εξουσίας φτάνουν σε τέτοιο βάθος που δεν μπορεί κανείς ούτε να το διανοηθεί.
Θα ήθελα, όμως, να μείνω σε δύο απλά περιστατικά της πέμπτης σεζόν. Το πρώτο είναι, όταν σε μια συνάντηση της αστυνομίας της Βαλτιμόρης με το FBI για μια υποτιθέμενη υπόθεση ενός κατά συρροή δολοφόνου μπαίνει μέσα ένας υψηλά ιστάμενος του FBI και αρχίζει να μιλάει κοροϊδεύοντας για το πώς σε κάτι τέτοιες υποθέσεις που πουλάνε, τα κανάλια τον καλούν πάντα ως ειδικό. Δίνει έμφαση φυσικά πως τα κανάλια δεν ενδιαφέρονται για το τι θα πει, απλά πουλάει το θέμα και τον καλούν και από την άλλη δίνει έμφαση πως ούτε τον ίδιο τον ενδιαφέρει η υπόθεση ή το τι θα πει αρκεί να βγει στην τηλεόραση να γίνει πιο γνωστός και να πουλήσει το βιβλίο του…
Το δεύτερο είναι η δολοφονία του Ομάρ, ενός ανθρώπου που παίζει βασικό ρόλο σε όλες τις σεζόν. Βρίσκεται, θεωρητικά, στην πλευρά της παρανομίας, έχει, όμως, έναν αξιακό κώδικα, ο οποίος, σίγουρα, δεν θα σε αφήσει ασυγκίνητο, όπως, επίσης και η ιστορία του. Μια νεαρή ρεπόρτερ, λίγο μετά τη δολοφονία του, πηγαίνει στον αρχισυντάκτη, ρωτώντας τον για το, αν θα μπορούσε να γράψει για αυτό το θέμα. Αυτός απαντά κυνικά πως περισσεύει μόνο ένας χώρος τεσσάρων παραγράφων σε κάποια από τις τελευταίες σελίδες, ενώ παράλληλα έχει ξεσπάσει μια πυρκαγιά, για την οποία, επίσης, δεν έχουν γράψει. Τότε αυτός της απαντάει: «Δεν έχουμε χώρο και για τα δύο, γράψε για την πυρκαγιά και άσε τη δολοφονία εκτός».
Για τη δολοφονία ενός μαύρου που ανήκει θεωρητικά στην παραβατική πλευρά δεν βρέθηκαν ούτε δυο γραμμές χώρος στην εφημερίδα, για να αναφερθεί έστω ως περιστατικό. Για έναν λευκό, όμως, κατά συρροή δολοφόνο που σκότωνε λευκούς κινητοποιήθηκε ολόκληρη η πόλη: Δημαρχείο, Πολιτεία, κανάλια, εφημερίδες…
Ο κυνισμός της δημοσιογραφικής σκοπιμότητας, ο κυνισμός της οικονομικής σκοπιμότητας, ο κυνισμός της πολιτικής σκοπιμότητας δεν αφήνει, τελικά κανέναν μας αλώβητο!
Επιμέλεια κειμένου: Βάσω Τσακάλου
