Μία ευκαιρία για ενδοσκόπηση

Μετάφραση και κείμενο του Σεραφείμ Σανσαρίδη

Α. Το ποίημα, η ταινία και η αφορμή της μετάφρασης

Βρισκόμαστε κάπου στον Γενάρη του έτους 2012. Πριν από δεκατέσσερα χρόνια η ζωή μου ήταν τελείως διαφορετική. Ιδίως εκείνη την περίοδο οι εξελίξεις ήταν καταιγιστικές, δυστυχώς προς το δυσάρεστο. Στις δύσκολες στιγμές έχω πάντοτε το συνήθειο να βρίσκω απάγκιο στην ποίηση. Τα μεστά νοήματα και η χρήση της φόρμας λειτουργούν στη ζωή μου ως πυξίδα, που με οδηγεί στην ηρεμία. Ένας δυνατός στίχος, μία επιτυχής ομοιοκαταληξία, επαναλαμβανόμενη ως προσευχή απέναντι στις προκλήσεις της καθημερινότητας, μπορεί να λειτουργήσει για εμένα ως σωτηρία.

Ο τόπος όπου έρχομαι σε επαφή με το ποίημα του W.E. Henley είναι η Κομοτηνή. Έχω επιλέξει να απομονωθώ για μεγάλο χρονικό διάστημα στο σπίτι μου. Οι μόνες ευκαιρίες που δίνω στον εαυτό μου για κοινωνικοποίηση είναι η εργασία και οι καθημερινές επισκέψεις μου στο τελευταίο βιντεοκλάμπ της πόλης. Μια μέρα λοιπόν το βλέμμα μου πέφτει πάνω σε ένα εξώφυλλο. Ηχηρά ονόματα, όπως Morgan Freeman και Matt Damon, κυρίως όμως ο αγαπημένος του πατέρα μου, Clint Eastwood, μου κεντρίζουν το ενδιαφέρον και τη νοικιάζω. Στη μικρή μου γκαρσονιέρα στην οδό Εγνατίας το ίδιο βράδυ μαθαίνω μία υπέροχη ιστορία.

Το Hollywood έχει την ικανότητα να μεταφέρει μηνύματα με τρόπο, που άλλες σχολές κινηματογράφου δεν έχουν. Αυτή η δυνατότητα της μεγαλύτερης κινηματογραφικής βιομηχανίας του πλανήτη χρησιμοποιείται άλλοτε για καλό και άλλοτε για κακό. Στην περίπτωση του «Invictus» το Hollywood -ευτυχώς- επέλεξε να μας μεταδώσει υγιή νοήματα, πάντα όμως με τον τρόπο του «αμερικάνικου ονείρου», όπου οι καλοί θριαμβεύουν, έστω και σε έναν αγώνα ράγκμπι.

Δύσκολα ζητήματα, όπως το απαρτχάιντ, τα ρευστά όρια ανάμεσα στην τρομοκρατία και τον απελευθερωτικό αγώνα, κυρίως όμως η φυλετική ένταση ανάμεσα σε φυλετικές ομάδες, που καλούνται να συμβιώσουν κυριολεκτικά εν μία νυκτί με όρους ισότητας, αντιμετωπίζονται από τον σκηνοθέτη εύστοχα. Η επιτυχία και η τόλμη, όμως, του C. Eastwood στην ταινία αυτήν ήταν ότι σύστησε στο ευρύ κοινό την προσωπικότητα του Νέλσον Μαντέλα.

Ο Μαντίμπα (υποκοριστικό των ντόπιων για τον Μαντέλα) φυλακίστηκε για τη δράση του κατά του καθεστώτος, που επιβουλευόταν την πατρίδα του, αλλά και τη συμμετοχή του στον ένοπλο αγώνα. Τελικά κλήθηκε να κυβερνήσει το Κράτος μετά την πτώση του απαρτχάιντ, δηλαδή ενός άκρως ρατσιστικού πολιτικού συστήματος, που επίσημα διαχώριζε τους υπηκόους του κράτους του σε κατηγορίες με αυστηρά κριτήρια και το οποίο έχει χαρακτηρισθεί ως έγκλημα κατά της ανθρωπότητας από τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών.

Ο «βρώμικος Χάρι» επιχείρησε εμμέσως μόνο να μας παρουσιάσει τον πολυετή -επί είκοσι επτά ολόκληρα χρόνια- εγκλεισμό του Μαντέλα και τις σκληρές συνθήκες φυλάκισής του, ιδίως στη νήσο Ρόμπεν. Συνειδητά  όμως επέλεξε να μας δώσει τον τρόπο με τον οποίο ο φυσικός ηγέτης των Νοτιοαφρικάνων μπόρεσε να ξεπεράσει τις δυσκολίες, που του έθεσε η μοίρα του. Αυτός ο τρόπος, σύμφωνα με τον ίδιο τον Μαντέλα, ήταν, μεταξύ άλλων, η απαγγελία του Invictus του  W.E. Henley.

Όπως ήταν φυσιολογικό, δεν μπορούσα παρά να ταυτιστώ με το μήνυμα του έργου και αποφάσισα να μεταφράσω το προαναφερόμενο ποίημα, σκεπτόμενος ότι, ακόμη και αν δεν με βοηθούσε να αντεπεξέλθω στις δικές μου δυσκολίες, σίγουρα θα μου απάλυνε κάποιες από αυτές.

Καταπιάστηκα ερασιτεχνικά και μέσα σε λίγες μέρες απέδωσα το ποίημα στην ελληνική, δημοσιεύοντάς το σε ένα ιστολόγιο, που διατηρούσαμε με φίλους. Είναι από τα λιγοστά πράγματα για τα οποία επιτρέπω στον εαυτό μου να νιώθει υπερήφανος. Όχι τόσο για την τεχνική αρτιότητα, η οποία άλλωστε δεν υπάρχει, αλλά γιατί το τελευταίο δίστιχο επιτέλεσε -για εμένα τουλάχιστον- αυτόν ακριβώς τον σκοπό για τον οποίο γράφτηκε. Υπήρξε δηλαδή σημείο επανεκκίνησης για την προσωπικότητά μου, όταν όλοι και όλα στη ζωή μου επιτάσσαν να παρατήσω τους στόχους μου και να επιλέξω την πορεία που μου υποδείκνυαν εκείνοι.

Σήμερα, μετά από δεκατέσσερα έτη, δεν είμαι ο ίδιος. Οι δυσκολίες που αντιμετωπίζω δεν είναι σίγουρα όμοιες με εκείνες του παρελθόντος, όμως το «Ανίκητος» εξακολουθεί να συντροφεύει την ύπαρξή μου. Ευελπιστώ ότι θα βοηθήσει και όσους το γνωρίσουν σήμερα να παραμείνουν στη ρότα τους, υπενθυμίζοντάς μας ότι είμαστε όλοι «αφέντες της μοίρας μας και καπετάνιοι των ψυχών μας», είτε αυτές βασανίζονται από πραγματικά προβλήματα και δοκιμασίες είτε από κάτι τόσο ευτελές, όσο ένας αγώνας ράγκμπι.

Β. Δύο λόγια για τη ζωή του W.E. Henley

O Γούλιαμ Έρνεστ Χένλεϋ γεννήθηκε στις 23/08/1849 στην Αγγλία, όπου και απεβίωσε στις 11/07/1903. Η κλονισμένη υγεία του -έπασχε από φυματίωση- οδήγησε στον ακρωτηριασμό του αριστερού ποδιού του. Η εικόνα αυτή του Χένλεϋ, με το ένα πόδι του κομμένο και στη θέση του ένα ξύλινο τεχνητό μέλος, εικάζεται ότι ενέπνευσε στον καλό του φίλο Ρόμπερτ Λούις Στίβενσον τον χαρακτήρα του Long John Silver στο κλασικό έργο του «Το νησί των Θησαυρών».

Επίσης, η κόρη του Χένλεϋ, Μάργκαρετ, ενέπνευσε τον J.M. Barrie, δημιουργό του θρυλικού Peter Pan, να συλλάβει τον χαρακτήρα της Wendy. Δυστυχώς η μικρή δεν πρόλαβε να διαβάσει το βιβλίο, διότι πέθανε σε ηλικία μόλις πέντε ετών.

Ο Χένλεϋ, αφού τυραννήθηκε αρκετά με την υγεία του, απεβίωσε τραγικά σε ηλικία μόλις 53 ετών, όταν έπεσε από βαγόνι τραίνου, γεγονός που επιδείνωσε την ήδη κλονισμένη υγεία του.

Το έργο του ενέπνευσε και εμπνέει μέχρι και σήμερα. Η εκδοτική, συγγραφική και ποιητική του δραστηριότητα επιβιώνει μέχρι τις μέρες μας και φουσκώνει με τον αέρα της δημιουργίας του τα πανιά των «καπετάνιων της ψυχής».

Γ. Μία νέα απόδοση του ποιήματος

Όπως προανέφερα, το 2012 δεν ήμουν ο ίδιος άνθρωπος. Συνεπής, λοιπόν, στο δημιουργικό μου καθήκον, αποφάσισα να επιχειρήσω μία νέα, πιο ώριμη, αλλά λιγότερο -η αλήθεια είναι- ενθουσιώδη προσέγγιση απόδοσης του ποιήματος: