Του Μηνά Στραβοπόδη

Είναι ή δεν είναι η ένοπλη βία λύση για την ανατροπή μιας δεσποτικής και διεφθαρμένης-παρηκμασμένης εξουσίας; Ένα ερώτημα που διατρέχει το σύνολο του έργου «Οι Δίκαιοι» του Αλμπέρ Καμύ, καθώς επίσης και η μεταφορά της από τον Γιάννη Κακλέα στο θέατρο Αποθήκη.

Ένα ερώτημα που απασχολεί το 1949 τον Αλμπέρ Καμύ, σε μια εποχή, όπου όλες οι σταθερές μοιάζουν να καταρρέουν και ένας νέος διπολικός κόσμος αναδύεται από τις στάχτες του παλιού. Αυτό το ερώτημα, όμως, 77 χρόνια μετά ηχεί τόσο γνώριμο και τόσο επίκαιρο όσο ήταν και όταν πρωτογραφόταν το έργο. Στο χείλος ενός κόσμου που καταρρέει και μαζί με αυτόν συμπαρασύρει όλες τις σταθερές που θεωρούσαμε –αφελώς– δεδομένες και προ πάντων την ειρήνη –ή, για να είμαστε απόλυτα ακριβείς τον μη πόλεμο.

Όταν δολοφονείς τον δολοφόνο, τότε τι είσαι; Όταν εγκληματείς απέναντι στον εγκληματία, τότε τι είσαι; Αυτά είναι ερωτήματα που ο Αλμπέρ Καμύ θέτει με πολύ ξεκάθαρο και ευθύ τρόπο. Μέσα από το έργο «Οι Δίκαιοι» γίνεται έκδηλη όλη η θεωρία που αναπτύσσει ο συγγραφέας στο δοκίμιό του «Ο Επαναστατημένος Άνθρωπος», το οποίο εκδόθηκε λίγα χρόνια αργότερα (1951) και το οποίο προκάλεσε τεράστιο θόρυβο στους διεθνείς λογοτεχνικούς κύκλους και προ πάντων δε σε αυτούς του Παρισιού.

«Ο σκοπός αγιάζει τα μέσα; Πολύ πιθανό. Ποιος όμως θα αγιάσει τον σκοπό; Σε τούτη την ερώτηση, που η ιστορική σκέψη αφήνει μετέωρη, η εξέγερση απαντά: τα μέσα» αναφέρει σε κάποιο σημείο του «Επαναστατημένου Ανθρώπου» και είναι ο κεντρικός άξονας που απασχολεί όλους τους χαρακτήρες της παράστασης.

Ο συγγραφέας επιλέγει η ιστορία του να διαδραματιστεί στην προεπαναστατική Ρωσία, όπου η μεγάλη κοινωνική πλειοψηφία –και κυρίως η εργατική τάξη– υποφέρει από την εξουσία του Τσάρου Νικόλαου Β’. Εκείνη την εποχή η Ρωσία μαστίζεται από έναν αυταρχισμό άνευ προηγουμένου, καθώς η εξουσία του Τσάρου είναι απόλυτα συγκεντρωτική. Ο ρωσικός λαός γίνεται φυγάς στη χώρα του και έρχεται αντιμέτωπος με πολιτικές διώξεις και σφοδρή κρατική καταστολή –είναι χαρακτηριστικά τα γεγονότα που διαδραματίστηκαν στη λεγόμενη «Ματωμένη Κυριακή».

Όλη αυτή η ασφυκτική συνθήκη για τον λαό δημιουργεί επαναστατικά κινήματα που πλημμυρίζονται από σοσιαλιστικές και αναρχικές ιδέες, οι οποίες προτείνουν έναν εναλλακτικό τρόπο διακυβέρνησης.

Μέλη σε ένα από αυτά τα επαναστατικά κινήματα είναι και οι χαρακτήρες του έργου, οι οποίοι αποφασίζουν να δολοφονήσουν τον μεγάλο Δούκα Σεργκέι  Αλεξάντροβιτς. Τη δολοφονία αναλαμβάνει ο επαναστάτης Ιβάν Καλιάγιεφ, ο οποίος θα δολοφονήσει τον Δούκα, ωστόσο με τη δεύτερη προσπάθεια, καθώς την πρώτη φορά θα έρθει αντιμέτωπος με το δίλημμα: αξίζει πιο πολύ ο σκοπός της επανάστασης ή οι ζωές δύο αθώων μικρών παιδιών; Συγκεκριμένα, ενώ έχει στήσει ενέδρα στην άμαξα του Δούκα, την τελευταία στιγμή συνειδητοποιεί πως μέσα στην άμαξα υπάρχουν και δύο παιδιά. Έτσι, γυρίζει στο κρησφύγετο άπραγος και εκεί αρχίζει μια μεγάλη ιδεολογική σύγκρουση για το τι θα πει τελικά επανάσταση, τι θα πει να υπηρετείς τον σκοπό της επανάστασης και αν, τελικά, η μακιαβελική φράση «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα» οφείλει να βρει εφαρμογή και στις σοσιαλιστικές και αναρχικές ιδέες του κινήματος.

Αν, δηλαδή ο Γιάνεκ (Ιβάν Καλιάγιεφ) συμβολίζει τη συνείδηση που θέτει όρια στην επαναστατική βία, ο Στεπάν Φεντόροφ, του οποίου η ζωή του φέρθηκε πολύ άσχημα, καθώς είχε περάσει μέρος της ζωής του σε καταναγκαστικά έργα στη Σιβηρία, συμβολίζει την αδιάλλακτη πλευρά της επανάστασης και το πώς απέχει μια κλωστή η επαναστατική ιδέα, για να καταλήξει απόλυτο δόγμα, στο οποίο η ανθρώπινη ζωή οφείλει να υποταχθεί στον σκοπό. Ο Αλμπέρ Καμύ είναι ξεκάθαρο πως φωτογραφίζει τον Στάλιν, όμως δεν απέχει καθόλου από σημερινούς αυταρχικούς ηγέτες κρατών, όπως είναι ο Νετανιάχου, ο Τράμπ και ο Πούτιν.

Μέσα σε αυτήν τη συνθήκη αναδύεται η συγκινητική –μα και τραγική– προσπάθεια του Γιάνεκ να κάνει την επανάσταση να συνυπάρξει με τη δικαιοσύνη και την αγάπη. Ίσως ο πιο συγκινητικά ανθρώπινος χαρακτήρας που φαίνεται να καθρεφτίζει τη γνώμη και του ίδιου του συγγραφέα.

Ο Γιάνεκ με τη δεύτερη προσπάθεια δολοφονεί τον Δούκα και υπόκειται τις συνέπειες, ήτοι φυλάκιση και εκτέλεση δια απαγχονισμού. Βαθιά συγκινητική είναι και η στάση του Γιάνεκ απέναντι στον θάνατο, η οποία συνοψίζει με έναν γλαφυρό τρόπο, τη θεωρία του Αλμπέρ Καμύ για το παράλογο της ανθρώπινης ύπαρξης που συναντάμε στο δοκίμιο «Ο μύθος του Σίσυφου», καθώς επίσης και στο αφήγημα «Ο Ξένος».

Και αν, τελικά, το έργο ολοκληρώνεται αφήνοντας τα πάντα σε εκκρεμότητα, αυτό συμβαίνει, καθώς είναι ο πιο ξεκάθαρος τρόπος, για να αναδειχθεί ότι η πορεία από την ιδέα στην πράξη, από την πράξη στην ενοχή και από την ενοχή στη θυσία, δεν αποτελεί κάθαρση σε καμία περίπτωση. Η δολοφονία ακόμα και του χειρότερου εγκληματία δεν ισοδυναμεί με ηθική λύτρωση, αντίθετα φαίνεται, τελικά, πως ο δίκαιος σκοπός μιας επαναστατικής ιδέας λερώνεται από την ενοχή της δολοφονίας και του εγκλήματος.

Όσο δίκαιος και αν είναι ο σκοπός, αν, τελικά, οδηγείσαι στο να συμπεριφέρεσαι σαν τον δυνάστη σου, για να απαλλαγείς από αυτόν, τότε μάλλον έχεις ήδη γίνει δυνάστης στη θέση του δυνάστη σου.

Αν η επανάσταση δεν διαφυλάξει τα μέσα για την πραγμάτωση του σκοπού, αν δεν καταλάβει πως δικαιοσύνη δεν είναι η εκδίκηση, αν δεν καταλάβει πως η ανθρώπινη ζωή πρέπει να είναι πάντα η κόκκινη γραμμή που δεν πρέπει να παραβιαστεί, αν δεν καταλάβει πως η αγάπη για τη ζωή και τον άνθρωπο πρέπει να στέκεται πάντα απέναντι στην απανθρωπιά και τον δεσποτισμό… αν δεν ληφθούν όλα αυτά υπόψη τότε η επανάσταση κινδυνεύει να γίνει αυτό που απεχθάνεται: ένας νέος καταπιεστικός μηχανισμός που δεν αφήνει χώρο στο διαφορετικό.

Και αν μετά τον Λουδοβίκο ήρθε ο Ναπολέοντας, και αν μετά τον Τσάρο ήρθε ο Στάλιν, και αν τελικά το πρόβλημα με τον σκοπό της επανάστασης είναι η εξουσία αυτή καθ’ αυτή, τότε πώς θα μπορέσουμε να διατηρήσουμε την αθωότητα της επαναστατικής ιδέας, η οποία δεν θα λερωθεί από τη βρομιά της εξουσίας;

Επιμέλεια κειμένου: Βάσω Τσακάλου